Art Press Tihomir Nikodijević - Pisma iz logora cene

Šestog aprila 1941. godine počeo je rat sa Nemačkom, a već 17 aprila, posle kratkotrajnog otpora daleko nadmoćnijem neprijatelju, vojska Kraljevine Jugoslavije je kapitulirala. Zarobljeni oficiri su pod pretnjom smrtne kazne internirani u logore širom nemačke u Dahau, Mathauzen, Ninberg, Aušvic, Hamburg i Osnabrik gde je odvedena većina zarobljenih oficira. 

Nacistički logor Osnabrik, službeno "Oflag VI C", nalazio se u gradu Osnabrik, u Nemačkoj saveznoj državi Donja Saksonija. U logoru su tokom drugog svetskog rata bili internirani i zatvoreni pored oficira Jugoslovenske kraljevske vojske i srpski intelektualci pripadnici rezervnog sastava vojske. Prvi transport sa više od 1500 zarobljenih, uglavnom srpskih oficira i vojnika, stigao je, kako piše na Vikipediji, u logor 26. aprila 1941. godine, da bi već u maju u njemu bilo 3410 zarobljenika smeštenih i pedeset baraka. Aktivnih oficira je bilo 1108, rezervnih oficira 1800, a vojnika 502. Kroz logor je u periodu od 1941. do 1945. prošlo preko 6500 uhapšenih boraca. 1200 zarobljenika je zbog strogog logorskog režima i sistematskog izgladnjavanja ubijeno ili umrlo. Saveznička avijacija je 6. decembra 1944. godine, u večernjim satima, bombardovala Osnabrik i tom prilikom je poginulo 116 oficira Jugoslovenske kraljevske vojske. 

U proleće 1945. godine Britanci su oslobodili preživele vojnike i oficire iz logora. U znak sećanja na ubijene, umrle i poginule zarobljenike podignuta je spomencrkva u vizantijskomoravskom stilu i vojničko srpsko groblje na kome su sahranjeni srpski emigranti iz čitave Evrope...

A jedan od osnabriških logoraša bio je Tihomir Nikodijević (18971962), učitelj i školski nadzornik iz Sokobanje, društveno politički radnik, jedan od osnivača fudbalskog kluba Ozren, Pozorišta i banjske Plehmuzike i vođa lokalnog Sokolskog pokreta. Nikodijevići su, inače, stara banjska porodica. Njegov otac je bio protojerejstavrofor Todor Nikodijević (18671935)  po kome je u davna vremena i jedan drveni most u Banji nazvan "Pop Tošina ćuprija", a majke Mileve (18721919) iz Aleksinca, iz porodice veleposednika Živkovića.  Deda  Lazar  je bio svinjski trgovac, baka Magdalena sokobanjčanka, a pradeda Nikodije je zajedno sa četvoro braće pripadao jednoj od prvih pet porodica koje su naselile Banju posle oslobođenja od Turaka 1833. 

U arhivi porodice Nikodijević sačuvano je 57. pisama koje je Tihomir Nikodijević pisao iz logora supruzi Radojki. Pisma su adresirana   na “frau Radojka T. Nikodijević, Sokobanja, Kn. Arsena 14, Serbien”, a kao pošiljalac je označen “Tihomir T. Nikodijević, broj 2161/28 V”. što se vidi na levoj polovini poštanskih karata i na poleđini tipskih pisama. Poštanske karte pisane su na nemačkom jeziku mastilom, mastiljavom olovkom i običnom grafitnom olovkom u sedam redova i njih  ima ukupno 32. Klasičnih pisama sa zaglavljem Logora, pisana na srpskom jeziku u maksimalno 25 redova ima ukupno 25. Sva pisma su, po odluci nemačkih vlasti, pisana latinicom i cenzurisana od strane nemačkih logorskih vlasti tako što su pojedine reči i rečenica precrtane. Cenzurisana i nejasna mesta označena su sa tri tačke ili tri zvezdice

Pisma su bila upućena supruzi Radojki (18971970) i deci Dunji (Milevi) (19232013), Danici (19261990) i Smilji (19281994). Radojka, rođena Martinović, bila je ćerka Protojerejastavrofora, Namesnika moravskog sreza i narodnog poslanika Lazara Martinovića (18541916), i Perside iz velike i uticajne aleksinačke porodice Knezmilojković. Martinovići, ranije Jovanovići i Popovići su stara popovska porodica koja je dala nekoliko istaknutih sveštenika i poslanika aktivnih učesnika u svim srpskim skupštinama, počev od one na kojoj je knez Miloš abdicirao 1839, pa preko Svetoandrejske i velike skupštine u Topčideru na kojoj je za knez izabran maloletni Milan, do skupštine iz 1903 koja je  dovele na vlast dinastiju Krađorđevića.

U pismima se pominju od uže i šire rodbine brat Čedomir, Čeda (18991974), advokat iz Sokobanje, interniran u logore Nirnberg i  Hamburgu, njegova supruga Jelena, Jela (19051977), rođena Hadžipavlović, sestre Ljubica (18961971), udate za Milutina Popovića (18961977), visokog bankarskog službenika, zarobljenog i interniranog u logore Mathauzen i Hamburg, Kosara (18941954) udata za sreskog načelnika Aleksandra Lukića (18881927), Radojkina sestra Smilja,  udata za sveštenika Novicu Popovića i njena braća Pop Lale i Dimitrije Mita Martinović, upravnik monopola i predsednik opštine Žitkovac.

U svojim pismima Tihomir se dosledno pridržavao naredbe nemačkih vlasti da se ne  pominje režim nacističke vlasti i život u logoru. O svom zdravlju je redovno pisao samo da se “oseća dobro” i da porodica ne brine. Istina, u jednom pismu iz 1942 diskretno i nekako uzgred napominje da je  u logoru smršao 22 kilograma i da hranom koju dobija u paketima “dva puta mesečno, pokušava da se oporavi...”  I to je sve, što se tiče zdravlja.

O ratu i surovom logorskom režimu je napisao … da je...  “glavno da se ostane živ …  u nadi da će doći bolji dani…  kada  će svi napori biti zaboravljeni,… i kada ćemo, kao što je bilo nekada,  živeti sretno i zadovoljno” (1943)…  Iz pisma se vidi i da  u jednom teškom egzistencijalnom trenutku hrabri suprugu Radojku rečima da “izdrži i da bude  optimistički raspoložena jer od nje zavisi opstanak dece”.

Tihomir se u svim pismima najviše bavio porodicom, i naporom da se održi na okupu i preživi surovu okupaciju. Iz pisama saznajemo sve o školovanju dece, upisu na Pravni fakultet najstarije ćerke,  o Daničinom Dančetovom i Smiljinom školovanju i polaganju mature. Ali i o zdravlju dece, njihovim operacijama i lečenju u Senatorijumu.

Iz  kratkih i naoko uzgrednih i prividno nevažnih opaski, saznajemo i detalje o životu u logoru, o paketima koje redovno dobija, o namirnicama u paketima, o novcu i raznim novčanim dodacima, o sumornom stanju u logoru,  svakodnevnom snalaženju da se preživi i igranju Sansa. Na jednom mestu Tihomir  pominje i težak život brata Čede u Ninberškom logoru i patnje Milutina, muža njegove sestre Ljubice, interniranog u zarobljenički logor u Hamburgu. Iz pisama saznajemo nešto malo i o nesigurnoj situaciju u okupiranoj Srbiji, o  sporadičnim ubistvima u Banji, hapšenjima i teškom životu za vreme okupacije. 

U pismima iz logora Osnabrik, pominju se još i brojne komšije, prijatelji i poznanici: David i Sara, Boško, Mića, Anđa Žikina, Čolak, Tisa, Zavišić, Pecić, Ljubišić, kum Miljko, Ljubenović, Đurić, Jokić, prija Daca, Vera, Veljko, Štrba, Šiško, Pantelić, Vlada,  Bojana, Ilić, Pajović, Sevastija, Milić, Lale, Đoka Pejović, Tojaga, Ljuba, Buda, kum Dragoljub, Milica, Voja Jokanović, Pera, pop Draško, Janković, Branko, Pavle…